Odpowiedzialność cywilna – co trzeba wiedzieć
Mówiąc o odpowiedzialności cywilnej nie sposób ominąć kwestie regulacji prawnych, ponieważ jest ona rodzajem odpowiedzialności prawnej. Odpowiedzialność prawna to obowiązek ponoszenia przewidzianych przez prawo negatywnych skutków własnego zachowania, a w szczególnych przypadkach także zachowania innych osób (odpowiedzialność za pracowników w OC z tytułu prowadzenia działalności firmy).
Ze względu na to, jaka gałąź prawa przewiduje te konsekwencje, rozróżniamy odpowiedzialność karną, dyscyplinarną i cywilną. Ponieważ w ubezpieczeniach występuje odpowiedzialność cywilna, która wyróżnia się od pozostałych konsekwencjami związanymi z naruszeniem prawa (mają postać majątkową i dotyczą majątku osoby odpowiedzialnej za szkodę), właśnie na tym rodzaju odpowiedzialności się skupimy.
Aby mówić o odpowiedzialności cywilnej, należy przede wszystkim ustalić, z czego wynika obowiązek zapłaty za wyrządzoną przez sprawcę szkodę. Kodeks cywilny wyróżnia dwa reżimy odpowiedzialności:
- Deliktową (odpowiedzialność wynikającą z czynu niedozwolonego – charakteryzuje ją brak stosunku prawnego na linii sprawca - poszkodowany)
- Kontraktową (odpowiedzialność wynikająca z umowy – zachodzi, gdy szkoda wynika z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania / umowy istniejącej między sprawcą szkody a poszkodowanym)
Oba reżimy różnią się głównie ciężarem dowodu i terminami przedawnienia.
Przykładem szkody z reżimu deliktowego może być poślizgnięcie się przypadkowego przechodnia na nieodśnieżonym chodniku (o którego stan powinna dbać firma znajdująca się w przyległym budynku), w wyniku czego osoba poszkodowana doznała uszczerbku na zdrowiu. Natomiast przykładem szkody z reżimu kontraktowego może być poparzenie ciała klienta solarium przez niesprawne urządzenie opalające.
Jednak, aby ktokolwiek odpowiadał za szkodę, musi nastąpić:
- Zdarzenie polegające na działaniu lub zaniechaniu,
- Powstanie szkody,
- Związek przyczynowy pomiędzy zdarzeniem a szkodą.
Mówiąc o szkodzie mamy na myśli wszelki uszczerbek w dobrach lub interesach prawnie chronionych, których poszkodowany doznał wbrew swej woli. Ta definicja stosowana jest w praktyce, ponieważ kodeks cywilny nie zawiera określania tego pojęcia. W ubezpieczeniach przeważnie dzielimy szkody ze względu na dobro, które ulega naruszeniu, i tak mamy szkody majątkowe i osobowe. Oprócz straty, czyli zmniejszenia majątku poszkodowanego, ubezpieczeniem pokryte są tzw. utracone korzyści – potencjalny majątek poszkodowanego, który pojawiłby się, gdyby nie nastąpiła szkoda, czyli innymi słowy poszkodowany przez wystąpienie szkody nie może uzyskać korzyści, jakich się spodziewał (wypłata wynagrodzenia za pracę, realizacja kontraktu itp.).
Aby istniała odpowiedzialność sprawcy za szkodę musi istnieć pomiędzy jego działaniem (czynem lub zaniechaniem) związek przyczynowy i musi on być adekwatny. Co to znaczy w tym przypadku adekwatny
?
Otóż kodeks cywilny mówi, że zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.
Tą zależność sprawdza się poprzez dwojakiego rodzaju test:
- Warunku koniecznego, czyli sprawdzamy, czy szkoda X powstałaby, gdyby nie było faktu Y.
- Normalności, czyli sprawdzamy, czy szkoda X jest normalnym następstwem faktu Y, odwołując się do prawidłowości statystycznych, obiektywnych praw naukowych i innych wzorców.
Aby operować pojęciem odpowiedzialności cywilnej, należy zapoznać się także z zasadami odpowiedzialności odszkodowawczej, w której wyróżniamy zasadę winy, ryzyka i słuszności. Pojęcie winy nie zostało wyjaśnione w kodeksie cywilnym, a w praktyce posługujemy się pojęciem winy składającym się z dwóch elementów:
- Obiektywnego (bezprawność, czyli niezgodność zachowania człowieka z porządkiem prawnym)
- Subiektywnego (wina w ścisłym tego słowa znaczeniu, czyli naganna decyzja osoby odnosząca się do podjętego przez nią bezprawnego czynu).
W prawie cywilnym rozróżnia się dwie postaci winy: umyślną i nieumyślną, czyli niedbalstwo. Jeśli z określeniem winy umyślnej nie ma problemów, to z ustaleniem, czy mieliśmy do czynienia z niedbalstwem czy też nie, jest często sporo problemów. Bo jak zmierzyć nienależytą staranność?
Stosowane porównanie zachowania człowieka w konkretnej sytuacji z modelem wzorcowym powstałym na podstawie zasad współżycia społecznego i przepisami prawa nie daje do końca jednoznacznej odpowiedzi.
Aby nastąpiła odpowiedzialność za zasadzie winy, musi być określona wina za dane zdarzenie, natomiast brak winy zwalnia sprawcę z odpowiedzialności. Przykładem odpowiedzialności na zasadzie winy może być odpowiedzialność firmy za spalenie wynajmowanego lokalu poprzez pozostawienie bez dozoru włączonego czajnika elektrycznego.
W odpowiedzialności na zasadzie ryzyka brak winy nie zwalnia sprawcy z odpowiedzialności. Zasada ryzyka ma zastosowanie w sytuacjach wskazanych w kodeksie cywilnym i jest to na przykład odpowiedzialność właściciela lokalu za szkodę powstałą w związku z wylaniem, wyrzuceniem, spadnięciem jakiegokolwiek przedmiotu z tego lokalu.
Jednak mimo, że ten rodzaj odpowiedzialności jest surowszy od odpowiedzialności na zasadzie winy, sprawca ma możliwość zwolnienia się z odpowiedzialności. Następuje to wtedy, gdy mieliśmy do czynienia z siłą wyższą, wyłączną winą poszkodowanego lub wyłączną winą osoby trzeciej.