Siła wyższa w OC przewoźnika drogowego
Pozornie szeroki zakres ubezpieczenia OC przewoźnika jest jednak dość mocno ograniczony – jednym z wyłączeń są szkody spowodowane siłą wyższą.
Pojęcie siły wyższej nie jest pojęciem zdefiniowanym w Kodeksie Cywilnym, choć w kilku przepisach w nim występuje. W praktyce występują 3 koncepcje siły wyższej:
- Obiektywna, która mówi, że siła wyższa to zdarzenie losowe.
- Subiektywna, która zakłada, że siła wyższa to zdarzenie, którego przy zachowaniu należytej staranności nie można było uniknąć.
Ww. koncepcje są skrajne, a powszechnie przyjmowaną koncepcją jest określenie siły wyższej jako zdarzenia zewnętrznego, niemożliwego do przewidzenia (obejmującego także małe prawdopodobieństwo jego zajścia w danej sytuacji) i niemożliwego do zapobieżenia zwyczajnie używanymi środkami (w praktyce chodzi o niemożliwość zapobieżenia nie tyle samemu zjawisku, co jego następstwom).
Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że nie można siły wyższej utożsamiać ze zdarzeniem niezależnym od człowieka. Wielu zdarzeń niezależnych od woli ludzkiej nie zaliczamy do przypadków siły wyższej. Tak więc siłą wyższą nie jest spóźnienie się pociągu, ulewa, awaria maszyny, zablokowanie szosy wskutek zderzenia pojazdów. Nauka grupuje zdarzenia będące siłą wyższą w trzy zasadnicze kategorie: katastrofalne działania przyrody (np. bardzo intensywne opady śniegu), akty władzy ustawodawczej i wykonawczej (np. wywłaszczenie) oraz niektóre zaburzenia życia społecznego (np. strajki, zamieszki).
Według orzecznictwa Sądu siła wyższa charakteryzuje się trzema następującymi cechami:
Po pierwsze, zdarzenia nie można było przewidzieć, analizując i uwzględniając wszystkie okoliczności sprawy. Śnieg i mróz, zaspy i gołoledź, które mogą zahamować transport drogowy i uniemożliwić terminową dostawę nie są w polskich warunkach klimatycznych w okresie zimy przypadkami siły wyższej, ponieważ jest to zjawisko przewidywalne, które można było odpowiednio uwzględnić.
Po drugie, zdarzeniu nie można było zapobiec znanymi, normalnie stosowanymi sposobami. I tak spadające kamienie ze zbocza na drogę prowadzącą przez góry ani leżące jesienią na jezdni liście, zwiększające ryzyko poślizgu, nie jest czymś wyjątkowym, a skutkom tych zdarzeń można było zapobiec poprzez ostrożną jazdę.
Po trzecie, zdarzenie musi pochodzić z zewnątrz. Awaria maszyny w fabryce wskutek zużycia nie jest siłą wyższą ponieważ w gestii przedsiębiorstwa leży odpowiedzialność za prawidłowa eksploatację i okresowe przeglądy.
Za działanie siły wyższej można uznać tylko wypadek odpowiadający wymienionym trzem kryteriom jednocześnie, a rozwój techniki poszerza możliwości człowieka w dziedzinie opanowania sił przyrody ograniczając ilość występujących przypadków siły wyższej.
Według prof. Czachórskiego żadnego z działań ludzkich nie można określić jako siła wyższa. Idąc tym tokiem myślenia wszelkie szkody spowodowane rabunkiem, kradzieżą z włamaniem, terroryzmem powinny być objęte zakresem ubezpieczenia. Jednak innego zdania jest prof. Warkałło, który twierdzi, że niektóre działania ludzkie mające znamiona przemożności (napad, działanie tłumu) można określić jako siła wyższa, stąd szkody spowodowane właśnie przez te ryzyka należy wyłączyć z odpowiedzialności Ubezpieczyciela.
Biorąc pod uwagę różne, często przeciwstawne opinie i brak definicji siły wyższej w praktyce ubezpieczeniowej opieramy się na orzecznictwie sądowym. Jednak aby uniknąć niejasności, wiele Towarzystw oferuje już w swoich Warunkach Ubezpieczenia możliwość rozszerzenia zakresu ubezpieczenia o ryzyko rabunku oraz kradzieży z włamaniem, choć w praktyce to drugie ryzyko występuje dużo rzadziej (poza kradzieżą towaru z pojazdu zaparkowanego w miejscu do tego przeznaczonym, podczas snu kierowcy, trudno wskazać inny przykład szkody kradzieżowej).
Włączenie tych ryzyk spowodowała konkurencja Ubezpieczycieli w walce o klienta, choć mimo to ryzyka te zostały nieco ograniczone głównie poprzez udziały własne i limity. Jednak dobrze się stało, że Ubezpieczyciele w jasny sposób określają swoją odpowiedzialność za ww. szkody – rozwiewa to wszystkie przedstawione wyżej wątpliwości.